چرا حشره کش و کنه کش  یکسان نیستند؟ از تفاوت آفت تا مکانیسم اثر!

حشره کش یا کنه کش؟ 

وقتی روی گیاه علائم خسارت ناشی از کنه دیده می‌شود، یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم هر حشره‌کشی که روی آفات مختلف اثر خوبی دارد، می‌تواند کنه را هم کنترل کند.

اما حشره و کنه از نظر زیست‌شناسی و فیزیولوژی با یکدیگر تفاوت دارند و مهم‌تر از آن، بسیاری از سموم برای اثرگذاری روی هدف مولکولی مشخصی در بدن آفت طراحی شده‌اند. بنابراین ممکن است یک ماده مؤثره روی حشره بسیار خوب عمل کند، اما همان ماده روی کنه اثر قابل‌قبولی نداشته باشد.تفاوت اصلی در نقطه اثر سموم است.

حشرات در شاخه بندپایان و رده Insecta قرار دارند، در حالی که کنه‌ها در گروه Arachnida، یعنی عنکبوتیان، قرار می‌گیرند. حشرات بالغ معمولاً سه بخش اصلی بدن و سه جفت پا دارند، در حالی که کنه‌های بالغ معمولاً چهار جفت پا دارند و ساختار بدنی آنها با حشرات متفاوت است.

اما تفاوت فقط ظاهری نیست. تفاوت‌های فیزیولوژیک، آناتومیک، چرخه زندگی و محل‌های اثر سموم باعث می‌شود یک ماده مؤثره که برای یک گروه از بندپایان بسیار مناسب است، الزاماً برای گروه دیگر عملکرد مطلوبی نداشته باشد

هر آفت‌کش برای ایجاد اثر سمی باید به یک محل یا فرآیند زیستی مشخص در بدن آفت دسترسی پیدا کند. این محل را می‌توان به زبان ساده «نقطه اثر» یا Target Site نامید. برای مثال، برخی حشره‌کش‌ها روی گیرنده‌های عصبی، کانال‌های یونی، آنزیم‌ها یا سایر اهداف فیزیولوژیک حشرات اثر می‌کنند. اما ساختار و عملکرد این اهداف در کنه‌ها الزاماً مشابه حشرات نیست.

در نتیجه:

یک ماده مؤثره ممکن است هدف مناسبی در حشره داشته باشد، اما همان هدف در کنه وجود نداشته باشد یا حساسیت کافی به آن ماده نداشته باشد.

به همین دلیل نمی‌توان گفت:«چون این حشره‌کش حشرات را می‌کشد، پس کنه را هم می‌کشد.»

پس چرا بعضی حشره‌کش‌ها روی کنه اثر دارند؟

این نکته بسیار مهم است.

نباید تصور کرد که تمام حشره‌کش‌ها روی کنه بی‌اثرند. برخی مواد مؤثره می‌توانند روی حشرات و بعضی کنه‌ها اثر داشته باشند؛ زیرا هدف فیزیولوژیک آنها ممکن است در هر دو گروه وجود داشته باشد یا ماده مؤثره بتواند فرآیندهای حیاتی مشترکی را مختل کند.

انتخاب یک حشره‌کش صرفاً بر اساس حشره‌کش بودن آن، روش علمی مناسبی برای کنترل کنه نیست. برای کنه باید مشخص شود که ماده مؤثره موردنظر، روی گونه کنه موردنظر و مرحله زندگی آن اثر مناسبی دارد یا خیر.

چرا کنه‌کش‌ها انتخاب دقیق‌تری هستند؟

کنه‌کش‌ها یا Acaricides موادی هستند که برای کنترل کنه‌ها طراحی یا برای این هدف ثبت شده‌اند.

در انتخاب کنه‌کش، هدف این است که ماده مؤثره بتواند فرآیند حیاتی مهمی در کنه را مختل کند.

بسته به ماده مؤثره، این هدف می‌تواند شامل مواردی مانند:

* سیستم عصبی
* تولید انرژی
* رشد و پوست‌اندازی
* تولیدمثل
* فرآیندهای تنفسی
* رشد تخم و مراحل نابالغ

باشد.

به همین دلیل یک کنه‌کش ممکن است روی تخم کنه بسیار مؤثر باشد، اما روی کنه بالغ اثر ضعیف‌تری داشته باشد؛ یا برعکس. پس فقط نام «کنه‌کش» کافی نیست؛ ماده مؤثره و مکانیسم اثر آن اهمیت دارد.

یک نکته بسیار مهم: مقاومت در کنه‌ها

کنه‌ها به‌خصوص برخی گونه‌های تارتن، توانایی قابل‌توجهی در ایجاد مقاومت به سموم دارند. وقتی یک ماده مؤثره یا یک مکانیسم اثر بارها و پشت سر هم استفاده شود، افراد حساس از بین می‌روند و افراد مقاوم‌تر باقی می‌مانند.

با تکرار این روند، جمعیت کنه به‌تدریج نسبت به آن ماده مؤثره مقاوم می‌شود. بنابراین اگر یک کنه‌کش قبلاً چندین مرتبه استفاده شده و اثر آن کاهش پیدا کرده است، افزایش خودسرانه دوز راه‌حل مناسبی نیست. راهکار اصلی، مدیریت مقاومت و استفاده صحیح از گروه‌های مختلف مکانیسم اثر است.

ممکن است دو محصول تجاری کاملاً متفاوت باشند، اما ماده مؤثره آنها یا گروه مکانیسم اثرشان یکسان باشد. در چنین شرایطی تغییر نام تجاری، الزاماً به معنی تغییر مکانیسم اثر نیست. به همین دلیل در برنامه مدیریت مقاومت باید به گروه IRAC و Mode of Action توجه کرد، نه فقط نام تجاری محصول. استفاده متوالی از مواد دارای یک مکانیسم اثر، فشار انتخابی برای ایجاد مقاومت را افزایش می‌دهد.

چرا گاهی بعد از سمپاشی، کنه بیشتر می‌شود؟

یکی از دلایل مهم، از بین رفتن دشمنان طبیعی کنه‌هاست. در مزرعه، شکارگرهای طبیعی می‌توانند نقش مهمی در کنترل جمعیت کنه داشته باشند. اگر از یک حشره‌کش وسیع‌الطیف استفاده شود، ممکن است علاوه بر آفات هدف، بخشی از این موجودات مفید نیز از بین بروند. در نتیجه جمعیت کنه که قبلاً تحت فشار دشمنان طبیعی بوده است، فرصت افزایش پیدا می‌کند.

بنابراین گاهی مشکل این نیست که:

«سم ضعیف بوده است.»

بلکه ممکن است:

«سم، انتخاب مناسبی برای سیستم زیستی مزرعه نبوده باشد.»

بنابرین دلیل اصلی اینکه نمی‌توان هر حشره‌کشی را برای کنترل کنه استفاده کرد، این است که حشره و کنه از نظر ساختار و فیزیولوژی متفاوت‌اند و بسیاری از مواد مؤثره، اهداف مولکولی مشخصی دارند که حساسیت آنها در این دو گروه یکسان نیست. یک حشره‌کش ممکن است روی یک حشره بسیار مؤثر باشد، اما روی کنه اثر مناسبی نداشته باشد.

البته
برخی حشره‌کش‌ها می‌توانند روی کنه‌ها نیز اثر داشته باشند؛ علت این است که بعضی اهداف فیزیولوژیک یا مسیرهای حیاتی در گروه های مختلف بندپایان مشترک هستند یا ماده موثره می تواند روی بیش از یک گره اثر بگذارد. چند نمونه شناخته شده  عبارت است از:

آبامکتین: کنترل کنه، تریپس، مینوز و برخی آفات دیگر

فن پروپاترین: کنترل کنه و طیف مختلفی از حشرات

اسپیرومسیفن: کنترل کنه و برخی آفات مکنده به خصوص سفید بالک

اصل مهم این است:

سم را بر اساس آفت، ماده مؤثره، نقطه اثر، مرحله زندگی آفت و سابقه مصرف انتخاب کنیم؛ نه صرفاً بر اساس اینکه سم «قوی» است یا روی یک آفت دیگر جواب داده است.

در مدیریت کنه‌ها نیز توجه به مکانیسم اثر، جلوگیری از مصرف تکراری یک گروه IRAC و حفظ دشمنان طبیعی نقش بسیار مهمی در موفقیت کنترل دارد.

منابع

1. Sparks, T. C. & Nauen, R. — IRAC: Mode of action classification and insecticide resistance management. Pesticide Biochemistry and Physiology, 2015. (PubMed⁠)
2. IRAC — Introduction to Resistance. مباحث مربوط به ایجاد و انتخاب مقاومت در جمعیت آفات. (Insecticide Resistance Action Committee⁠)
3. IRAC — Insecticide Resistance Management Strategies. اصول مدیریت تلفیقی و چرخش مکانیسم اثر. (Insecticide Resistance Action Committee⁠)
4. IRAC — Insecticide resistance management and industry: origins and evolution of IRAC and the mode of action classification scheme. (PubMed Central (PMC)
5. University of Minnesota Extension — Twospotted spider mites. مباحث مربوط به کنترل کنه تارتن و اهمیت حفظ دشمنان طبیعی. (University of Minnesota Extension⁠)