انواع سموم حشرهکش چگونه آفات را از بین میبرند؟
گروه بندی IRAC روشی برای شناسایی مکانیسم اثر حشره کش هاست که نقش مهمی در مدیریت مقاومت آفات دارد.در این مقاله با مفهوم IRAC ،گروه های مختلف حشره کش ها و نمونه های آن آشنا می شوید.
انواع سموم حشرهکش چگونه آفات را از بین میبرند؟
تا حالا به این فکر کردهاید که چرا بعضی سموم، آفت را خیلی سریع بیحال و فلج میکنند، بعضی باعث توقف تغذیه کرم میشوند و بعضی دیگر جلوی رشد و پوستاندازی آفت را میگیرند؟ واقعیت این است که همه حشرهکشها به یک روش عمل نمیکنند.
هر سم یک قسمت خاص از بدن یا فعالیت حیاتی آفت را هدف قرار میدهد. شناخت این موضوع کمک میکند هنگام انتخاب سم، فقط به اسم و برند آن توجه نکنیم و بدانیم سم موردنظر دقیقاً چگونه روی آفت اثر میگذارد. در این مقاله با زبانی ساده با مهمترین گروههای حشرهکش و نحوه اثر آنها آشنا میشویم.
حشرهکشها چطور آفت را میکشند؟
میتوانیم حشرهکشها را بر اساس قسمتی که به آفت ضربه میزنند به چند گروه تقسیم کنیم:
سیستم عصبی آفت را هدف میگیرند
- عضلات آفت را از کار میاندازند
- رشد و پوستاندازی را مختل میکنند
- باعث توقف تغذیه آفت میشوند
- تولید انرژی در بدن آفت را مختل میکنند
در ابتدا نیاز است که گروه بندی سموم یا IRAC را بشناسیم:
IRAC مخفف Insecticide Resistance Action Committee، نشان دهنده مکانیسم اثر حشره کش بر روی آفت است و برای مدیریت جلوگیری از مقاومت آفات به سموم، اهمیت زیادی دارد. هر گروه با تاثیرگذاری مشابه بر روی آفت در یک طبقه بندی( IRAC) قرار می گیرند.
۱. سمومی که سیستم عصبی آفت را هدف میگیرند
یکی از مهمترین گروههای حشرهکش، سمومی هستند که روی سیستم عصبی حشره اثر میگذارند.
وقتی سیستم عصبی آفت مختل شود، آفت دیگر نمیتواند حرکات طبیعی خود را کنترل کند و در نهایت فلج و کشته میشود.
سایپرمترین
لامبدا سایهالوترین
فیپرونیل
استامیپرید
اسپینوساد
امامکتین بنزوات
ایندوکساکارب
البته همه این سموم با اینکه روی سیستم عصبی اثر دارند، دقیقاً از یک مسیر عمل نمیکنند و در گروههای مختلف IRAC قرار دارند.
-
سایپرمترین و لامبدا سایهالوترین؛ اختلال در پیامهای عصبی
سمومی مثل سایپرمترین و لامبدا سایهالوترین از گروه پیرتروئیدها هستند.
این سموم روی کانالهای سدیمی سیستم عصبی حشرات اثر میگذارند.
پیامهای عصبی آفت از حالت طبیعی خارج میشود → آفت بیقرار میشود → فلج میشود → میمیرد.
به همین دلیل پیرتروئیدها معمولاً اثر نسبتاً سریع دارند.
گروه IRAC: 3A
- فیپرونیل؛ ایجاد اختلال شدید در سیستم عصبی
فیپرونیل هم سیستم عصبی آفت را هدف قرار میدهد، اما مسیر اثر آن با سایپرمترین متفاوت است.
فیپرونیل روی سیستم انتقال پیام عصبی مرتبط با GABA اثر میگذارد.
سیستم عصبی آفت بیش از حد تحریک میشود → حرکت طبیعی مختل میشود → فلج → مرگ
گروه IRAC: 2B
- استامیپرید؛ اختلال در گیرندههای عصبی
استامیپرید از گروه نئونیکوتینوئیدهاست.
این سم روی گیرندههای خاصی در سیستم عصبی حشرات اثر میگذارد.
اختلال در انتقال پیام عصبی → بیحالی و اختلال حرکتی → مرگ آفت
گروه IRAC: 4A
استامیپرید بیشتر برای آفات مکنده مانند شتهها، سفیدبالکها و برخی آفات مشابه شناخته شده است.
- اسپینوساد؛ آفت را از سیستم عصبی زمینگیر میکند
این سم نیز روی سیستم عصبی آفت اثر میگذارد و باعث فعالیت غیرطبیعی اعصاب میشود. یکی از ویژگیهای مهم اسپینوساد این است که میتواند از طریق تماس و بهخصوص تغذیه آفت اثر خود را نشان دهد.
آفت سم را دریافت میکند → سیستم عصبی مختل میشود → تغذیه و حرکت کاهش پیدا میکند → آفت از بین میرود.
گروه IRAC: 5
- امامکتین بنزوات؛ ابتدا تغذیه کرم را متوقف میکند
امامکتین بنزوات برای بسیاری از کرمهای پروانهای بسیار شناخته شده است. این سم روی کانالهای کلر وابسته به گلوتامات در سیستم عصبی آفت اثر میگذارد.
امامکتین سیستم عصبی و عضلات لارو را مختل میکند → لارو سریع تغذیه خود را کاهش میدهد → بیحال و فلج میشود → در نهایت میمیرد.
به همین دلیل ممکن است بعد از سمپاشی، لارو هنوز روی گیاه دیده شود اما دیگر تغذیه نکند و حرکت طبیعی نداشته باشد.
گروه IRAC:6
- ایندوکساکارب؛ قطع پیام عصبی
ایندوکساکارب نیز سیستم عصبی آفت را هدف قرار میدهد، اما روش اثر آن با سایپرمترین متفاوت است. این سم باعث مسدود شدن کانالهای سدیمی میشود. در نتیجه انتقال پیام عصبی مختل میشود.
پیام عصبی قطع میشود → آفت حرکت و تغذیه طبیعی خود را از دست میدهد → فلج → مرگ
گروه IRAC: 22A
- کلرانترانیلیپرول؛ هدف گرفتن عضلات آفت
کلرانترانیلیپرول یکی از حشرهکشهای مهم برای کنترل لاروهای پروانهای است. این سم برخلاف بسیاری از حشرهکشهای معروف، مستقیماً سیستم عصبی را هدف اصلی قرار نمیدهد، بلکه روی گیرندههای رایانودین اثر میگذارد که در تنظیم کلسیم و عملکرد عضلات نقش دارند.
تعادل کلسیم در عضلات آفت به هم میخورد → عضلات درست کار نمیکنند → لارو تغذیه و حرکت خود را از دست میدهد → فلج → مرگ
گروه IRAC:28
2. سمومی که رشد و پوستاندازی آفت را مختل میکنند
همه حشرهکشها قرار نیست آفت را بلافاصله فلج کنند. بعضی سموم روی رشد و پوستاندازی آفت اثر میگذارند. حشرات برای بزرگ شدن باید چند بار پوستاندازی کنند اگر این فرایند مختل شود، آفت نمیتواند رشد طبیعی داشته باشد.
نمونهها:
لوفنورون
نووالورون
این سموم در گروه 15 IRAC قرار دارند و در دسته مهارکنندههای ساخت کیتین قرار میگیرند.
آفت نمیتواند پوسته جدید خود را درست تشکیل دهد → پوستاندازی ناقص میشود → رشد متوقف میشود → آفت از بین میرود.
این سموم معمولاً مثل سموم عصبی، اثر خیلی سریع و ضربهای ندارند.
3. سمومی که باعث توقف تغذیه کرم میشوند
یکی از مهمترین ویژگی بعضی حشرهکشها این است که آفت بعد از دریافت سم، خیلی سریع تغذیه خود را کاهش میدهد یا متوقف میکند. این موضوع برای کشاورز اهمیت زیادی دارد؛ چون هدف فقط کشتن آفت نیست، بلکه باید خسارت آفت هم متوقف شود.
امامکتین بنزوات یکی از نمونههای شناختهشده این گروه از نظر توقف سریع تغذیه لاروهاست.
4. سمومی که دستگاه گوارش آفت را هدف میگیرند
بعضی حشرهکشهای میکروبی مانند فرآوردههای حاوی Bacillus thuringiensis یا Bt از طریق خوردن وارد بدن لارو میشوند. بعد از مصرف، سموم پروتئینی Bt در دستگاه گوارش لارو فعال شده و به سلولهای روده آسیب میزنند.
روده آسیب میبیند → تغذیه متوقف میشود → لارو ضعیف میشود → در نهایت میمیرد.
بنابراین در این نوع سموم، اینکه لارو سطح سمپاشیشده را بخورد اهمیت زیادی دارد.
5. سمومی که تولید انرژی آفت را مختل میکنند
بعضی حشرهکشها به جای سیستم عصبی یا عضلات، روی تولید انرژی در سلولهای آفت اثر میگذارند. برای مثال کلرفناپیر با مختل کردن فرایند تولید انرژی در سلولها عمل میکند.
تولید انرژی سلول مختل میشود → سلولها نمیتوانند عملکرد طبیعی داشته باشند → آفت ضعیف میشود → مرگ
گروه IRAC:13
طبقهبندی گروهها بر اساس سیستم IRAC است. برای انتخاب و مصرف واقعی سم، همیشه باید برچسب محصول، آفت هدف، محصول و ثبت مصرف آن بررسی شود. طبقهبندی رسمی نحوه اثر حشرهکشها در IRAC
تماسی، گوارشی و سیستمیک یعنی چه؟
یک نکته مهم دیگر این است که «تماسی»، «گوارشی» و «سیستمیک» با نحوه اثر سم یکی نیستند.
سم تماسی
آفت باید با سم تماس پیدا کند تا ماده مؤثره وارد بدنش شود.
سم گوارشی
آفت باید سم را بخورد تا اثر کند.
سم سیستمیک
ماده مؤثره توسط گیاه جذب میشود و آفت هنگام تغذیه از گیاه در معرض سم قرار میگیرد.
بنابراین ممکن است یک سم هم تماسی باشد و هم گوارشی، اما نحوه اثر آن مثلاً روی سیستم عصبی باشد.
چرا شناخت گروه IRAC مهم است؟
شاید بپرسید این شمارههای IRAC چه فایدهای دارند؟
یکی از مهمترین کاربردهای آنها جلوگیری از مقاومت آفات به سموم است. اگر یک سم یا سموم با نحوه اثر یکسان، مرتباً روی یک آفت استفاده شوند، احتمال اینکه آفت به آن گروه مقاوم شود افزایش پیدا میکند. به همین دلیل بهتر است در برنامه کنترل آفت، فقط نام تجاری سم را عوض نکنیم؛ بلکه به گروه IRAC ماده مؤثره نیز توجه داشته باشیم.
مثلاً: سایپرمترین = 3A
اگر سم دیگری هم از گروه 3A باشد، صرفاً عوض کردن نام تجاری آن به معنی تغییر نحوه اثر نیست.
ممکن است دو محصول نام تجاری متفاوت داشته باشند،شرکت سازنده متفاوتی داشته باشند،قیمت متفاوتی داشته باشند،اما ماده مؤثره یا گروه IRAC آنها یکی باشد. پس هنگام مقایسه سموم، بهتر است اول ماده مؤثره و گروه IRAC را بررسی کنیم.
یک نکته مهم برای کشاورزان: برای انتخاب سم مناسب فقط نباید بپرسیم: کدام سم قویتر است؟
سؤال بهتر این است: «آفت من چیست، در چه مرحلهای قرار دارد و کدام نحوه اثر برای کنترل آن مناسبتر است؟» مثلاً برای یک لارو جوان که روی سطح برگ قرار دارد، انتخاب حشرهکش میتواند با لارو بزرگ، تخم آفت یا آفتی که داخل ساقه قرار گرفته متفاوت باشد.
پس شناخت آفت + مرحله رشدی آفت + نحوه اثر سم سه عامل مهم در انتخاب حشره کش هستند.
هر حشره کش یک روش کار مخصوص به خود دارد. شناخت این روش ها به ما کمک می کند سم مناسب تری انتخاب کنیم ومهم تر از آن، با استفاده صحیح از گروه های مختلف، خطر مقاومت آفات به سموم را کاهش دهیم.
منابع
IRAC – Insecticide Mode of Action Classification
IRAC – Mode of Action Classification Scheme
IRAC – Resistance Management Guidelines
چند نمونه معروف:
