بلاست برنج؛ از اولین لکه تا سفید شدن خوشه

بلاست برنج چیست؟ از اولین لکه روی برگ تا نابودی گردن خوشه

بلاست برنج یکی از مهم‌ترین بیماری‌های قارچی برنج است؛ اما یک نکته مهم وجود دارد که گاهی در توصیه‌های مزرعه‌ای نادیده گرفته می‌شود:

بلاست فقط یک بیماری لکه‌برگی نیست.

این بیماری می‌تواند در بخش‌های مختلف گیاه از جمله برگ، گره ساقه، گردن خوشه و محور خوشه ظاهر شود و بسته به زمان آلودگی، خسارت آن از چند لکه محدود روی برگ تا کاهش شدید تشکیل و پرشدن دانه‌ها متغیر باشد. عامل اصلی بیماری، قارچی است که امروزه بیشتر با نام Magnaporthe oryzae شناخته می‌شود و در منابع مربوط به بلاست برنج، نام Pyricularia oryzae نیز برای آن به کار می‌رود.

آنچه بلاست را خطرناک می‌کند، فقط قدرت بیماری‌زایی قارچ نیست؛ بلکه ارتباط بسیار نزدیک بیماری با مرحله رشدی گیاه، شرایط رطوبتی مزرعه، تغذیه به‌ویژه نیتروژن و نحوه استفاده از قارچ‌کش‌ها است.

بلاست چگونه شروع می‌شود؟

برای درک بهتر بیماری، باید بدانیم قارچ چگونه از سطح برگ عبور می‌کند. اسپور قارچ پس از قرار گرفتن روی سطح مناسب گیاه، در حضور رطوبت کافی جوانه می‌زند. سپس ساختاری تخصصی به نام آپرسوریوم (Appressorium) تشکیل می‌دهد.

آپرسوریوم را می‌توان مانند یک «دستگاه نفوذ» در نظر گرفت. قارچ با استفاده از این ساختار، فشار مکانیکی بسیار زیادی ایجاد کرده و هم‌زمان از مجموعه‌ای از آنزیم‌ها و پروتئین‌های بیماری‌زا برای عبور از کوتیکول و ورود به بافت گیاه استفاده می‌کند.

بنابراین بلاست صرفاً نتیجه نشستن اسپور روی برگ نیست؛ یک فرایند پیچیده بین قارچ، سطح گیاه و شرایط محیطی اتفاق می‌افتد. به همین دلیل است که در مزرعه‌ای که رطوبت برگ برای مدت طولانی باقی می‌ماند، خطر بیماری بسیار بیشتر از مزرعه‌ای است که برگ‌ها سریع‌تر خشک می‌شوند.

چرا بعضی مزارع ناگهان با بلاست شدید مواجه می‌شوند؟

شدت بلاست معمولاً نتیجه یک عامل منفرد نیست. وقتی چند عامل هم‌زمان کنار یکدیگر قرار بگیرند، شرایط برای بیماری بسیار مناسب می‌شود:

* رطوبت بالا و ماندگاری طولانی رطوبت روی برگ
* شبنم یا خیس‌ماندن مکرر سطح برگ
* شب‌های مرطوب و خنک
* تراکم بالای بوته‌ها
* تهویه ضعیف داخل مزرعه
* مصرف بیش از نیاز کودهای نیتروژنه
* وجود بقایای آلوده گیاهی
* استفاده از نشای آلوده
* حساسیت رقم برنج
* وجود منبع اولیه آلودگی در مزرعه یا اطراف آن

بنابراین اگر یک مزرعه با کود نیتروژنه زیاد، تراکم بالا و رطوبت طولانی‌مدت برگ مدیریت شود، حتی بهترین برنامه قارچ‌کشی نیز نمی‌تواند جای مدیریت زراعی را بگیرد.

علائم بلاست روی برگ؛ اولین زنگ خطر

اولین علائم معمولاً به شکل لکه‌های کوچک روی برگ ظاهر می‌شوند. با پیشرفت بیماری، لکه‌ها می‌توانند به شکل دوکی یا لوزی‌شکل گسترش پیدا کنند و قسمت مرکزی آنها معمولاً خاکستری یا سفید متمایل به خاکستری می‌شود. حاشیه لکه‌ها اغلب قهوه‌ای یا تیره‌تر است.

در آلودگی شدید، تعداد زیادی از لکه‌ها به هم متصل شده و سطح قابل توجهی از برگ را از بین می‌برند. در چنین شرایطی، مشکل فقط ظاهر برگ نیست. کاهش سطح سبز برگ یعنی کاهش توانایی گیاه برای فتوسنتز و در نتیجه کاهش مواد فتوسنتزی مورد نیاز برای رشد و پرشدن دانه.

قارچ ممکن است ناحیه اتصال خوشه به ساقه، یعنی گردن خوشه، را نیز آلوده کند.

اگر این قسمت در مرحله حساس رشد آلوده شود، انتقال آب و مواد فتوسنتزی به خوشه مختل می‌شود.

نتیجه می‌تواند شامل:

* سفید شدن یا ناقص ماندن بخشی از خوشه
* کاهش پرشدن دانه‌ها
* افزایش دانه‌های پوک یا سبک
* خم شدن خوشه
* و در آلودگی شدید، کاهش قابل توجه عملکرد

باشد.

به همین دلیل، مشاهده بلاست برگ در مزرعه را نباید یک اتفاق بی‌اهمیت تلقی کرد؛ زیرا می‌تواند هشداری برای خطر آلودگی اندام‌های زایشی در ادامه فصل باشد.

چرا زمان آلودگی گردن خوشه بسیار مهم است؟

شدت خسارت بلاست گردن فقط به وجود قارچ بستگی ندارد؛ زمان آلودگی نیز اهمیت زیادی دارد. هرچه آلودگی گردن خوشه در زمان حساس‌تری از تشکیل و پرشدن دانه اتفاق بیفتد، احتمال خسارت اقتصادی بیشتر می‌شود.

بلاست یا شیت‌بلاست؟ این دو را با هم اشتباه نگیریم

بلاست و شیت‌بلاست دو بیماری متفاوت هستند و عامل بیماری‌زای آنها نیز یکسان نیست.

در بلاست، لکه‌های تیپیک روی برگ، گره یا گردن خوشه دیده می‌شوند و شکل دوکی یا لوزی‌شکل لکه‌ها می‌تواند در تشخیص کمک‌کننده باشد.

اما در شیت‌بلاست، علائم عمدتاً روی غلاف برگ ایجاد می‌شوند و لکه‌ها معمولاً در قسمت‌های نزدیک به سطح آب یا نواحی متراکم تاج پوشش شروع شده و به تدریج گسترش پیدا می‌کنند.

عامل شیت‌بلاست، Rhizoctonia solani است.

بنابراین صرف اینکه روی برگ یا غلاف برنج «لکه قهوه‌ای» دیده شود، برای تشخیص بلاست کافی نیست.

محل شروع ضایعه، شکل لکه، الگوی گسترش و اندام آلوده باید همگی بررسی شوند.

چرا یک مزرعه بلاست می‌گیرد ولی مزرعه کناری نه؟

دو مزرعه ممکن است فاصله کمی از هم داشته باشند، اما از نظر خطر بیماری کاملاً متفاوت باشند.

برای مثال:

مزرعه اول ممکن است رقم حساس داشته باشد، نیتروژن بیشتری دریافت کرده باشد و شب‌ها رطوبت بیشتری در تاج پوشش آن باقی بماند.

در مزرعه دوم ممکن است رقم مقاوم‌تر باشد، تراکم بوته کمتر باشد و مدیریت آب و تغذیه مناسب‌تر انجام شده باشد. در نتیجه حتی با وجود یک شرایط آب‌وهوایی مشابه، شدت بیماری می‌تواند کاملاً متفاوت باشد.

چه زمانی باید به فکر مبارزه با بلاست باشیم؟

قارچ‌کش زمانی بیشترین ارزش را دارد که قبل از گسترش شدید بیماری و در زمان مناسب مورد استفاده قرار گیرد. اگر سطح زیادی از برگ‌ها کاملاً تخریب شده باشد، انتظار اینکه یک سمپاشی تمام بافت‌های از بین رفته را به حالت سالم برگرداند، منطقی نیست.

قارچ‌کش‌های مورد استفاده برای مدیریت بلاست

در برنامه‌های کنترل بلاست، گروه‌های مختلف قارچ‌کش وجود دارند و انتخاب ماده مؤثره باید بر اساس ثبت محصول در کشور، برچسب، مرحله مصرف و وضعیت مقاومت منطقه انجام شود.

برخی مواد مؤثره شناخته‌شده در برنامه‌های مدیریت بلاست عبارت‌اند از:

تری‌سیکلازول (Tricyclazole)

یکی از قارچ‌کش‌های شناخته‌شده برای بلاست برنج است و در گروه مهارکننده‌های بیوسنتز ملانین قرار دارد.

این گروه به دلیل ارتباط با فرایند تشکیل ساختارهای لازم برای نفوذ قارچ، در مدیریت بلاست اهمیت ویژه‌ای داشته است. اما سابقه مقاومت به برخی مهارکننده‌های بیوسنتز ملانین در جمعیت‌های بلاست گزارش شده است؛ بنابراین تکیه مداوم بر یک ماده مؤثره یا یک مکانیسم اثر، برنامه مناسبی برای مدیریت بلندمدت نیست. (Frac)

ایزوپروتیولان (Isoprothiolane)

یکی دیگر از مواد مؤثره‌ای است که در برخی برنامه‌های کنترل بلاست برنج استفاده شده است.

آزوکسی‌استروبین (Azoxystrobin)

از قارچ‌کش‌های گروه QoI یا FRAC 11 است. این گروه با مهار تنفس میتوکندریایی قارچ عمل می‌کند، اما به دلیل خطر مقاومت، استفاده از آن باید بسیار حساب‌شده باشد.

بلاست برنج بیماری‌ای نیست که فقط با انتخاب یک سم مناسب کنترل شود؛ موفقیت زمانی اتفاق می‌افتد که رقم، تغذیه، رطوبت، تراکم، مرحله رشد، پایش مزرعه و برنامه قارچ‌کش در کنار هم مدیریت شوند.

از طرف دیگر، مقاومت قارچ به قارچ‌کش‌ها یک مسئله واقعی است و باید از همان اولین کاربردها مورد توجه قرار گیرد.  پس بهترین برنامه مبارزه لزوماً برنامه‌ای نیست که «قوی‌ترین سم» را داشته باشد. بهترین برنامه، برنامه‌ای است که بیماری را قبل از رسیدن به مرحله خسارت اقتصادی مهار کند و در عین حال اثر قارچ‌کش‌ها را برای سال‌های آینده حفظ کند.

جمع‌بندی کاربردی برای کشاورز

اگر مزرعه برنج سابقه بلاست دارد، از ابتدای فصل فقط به دنبال لکه روی برگ نباشید.

به رقم، میزان نیتروژن، تراکم بوته، رطوبت مزرعه، مرحله رشد و سابقه بیماری توجه کنید.

با مشاهده لکه‌های مشکوک، ابتدا تشخیص را قطعی کنید.

اگر بیماری تأیید شد، برنامه قارچ‌کش را بر اساس ماده مؤثره و گروه FRAC تنظیم کنید، نه صرفاً نام تجاری.

و مهم‌تر از همه، زمانی که گیاه وارد مراحل حساس تشکیل و ظهور خوشه می‌شود، گردن خوشه را با دقت بررسی کنید؛ زیرا خسارت بلاست در این قسمت می‌تواند بسیار جدی‌تر از چند لکه روی برگ باشد.

یک جمله که ارزش به خاطر سپردن دارد:

بلاست از یک لکه کوچک شروع می‌شود، اما خسارت اقتصادی آن ممکن است از جایی اتفاق بیفتد که اصلاً به برگ نگاه نمی‌کنیم؛ یعنی گردن خوشه.

منابع

1. International Rice Research Institute (IRRI). Rice Knowledge Bank – Blast (Leaf and Collar). اطلاعات مربوط به عامل بیماری، علائم، شرایط مساعد بیماری و مدیریت بلاست. 
2. International Rice Research Institute (IRRI). Rice Knowledge Bank – Blast (Node and Neck). اطلاعات تخصصی درباره بلاست گردن و گره، خسارت به خوشه و تشخیص آن از سفیدشدگی ناشی از ساقه‌خوار. 
3. FRAC – Fungicide Resistance Action Committee. QoI Fungicides: Resistance Management Recommendations for Rice Blast. توصیه‌های مدیریت مقاومت قارچ‌کش‌ها در بلاست برنج. 
4. FRAC – Fungicide Resistance Action Committee. Fungicide Resistance Management. اصول کلی مدیریت مقاومت به قارچ‌کش‌ها. 
5. PlantwisePlus Knowledge Bank – CABI. Magnaporthe oryzae (rice blast disease). اطلاعات تخصصی درباره عامل بیماری بلاست برنج. 
6. University of Arkansas System Division of Agriculture. Rice Disease Management – Blast. اطلاعات مربوط به علائم، شرایط مساعد بیماری و مدیریت بلاست برنج. 
7. IRRI Education. Rice Diseases Course. مباحث تخصصی درباره پاتوژن‌های برنج، تشخیص بیماری و برهم‌کنش گیاه–پاتوژن. 
8. Meng, Q. et al. (2019). Proteomics of rice–Magnaporthe oryzae interaction: what have we learned so far? Frontiers in Plant Science. مطالعه برهم‌کنش مولکولی برنج و عامل بلاست. 
9. Critical Reviews in Biotechnology (2021). Biological and biorational management of blast diseases in cereals caused by Magnaporthe oryzae. مرور علمی روش‌های نوین و تلفیقی مدیریت بیماری بلاست