چرا پسته پوک می شود؟آنچه که باید بدانید!
پوکی پسته؛ از شکست لقاح تا سقط جنین و اختلال در پر شدن مغز
پوکی پسته چیست؟ علتها و راهکارهای کاهش پوکی پسته
پوکی پسته یکی از مهمترین عوامل کاهش عملکرد اقتصادی باغ است؛ اما برخلاف تصور رایج، هر پسته پوک الزاماً حاصل ضعف گردهافشانی نیست. پوکی میتواند در چند مرحله متفاوت از رشد میوه اتفاق بیفتد؛ از زمان گردهافشانی و لقاح گرفته تا تشکیل جنین و حتی مرحله پر شدن مغز.
پسته پوک دقیقاً چگونه تشکیل میشود؟
برای درک علت پوکی، باید رشد میوه را به چند مرحله تقسیم کنیم.
۱. گردهافشانی انجام میشود، اما لقاح کامل اتفاق نمیافتد
در برخی موارد گرده روی گل ماده قرار میگیرد و حتی تحریک رشد میوه اتفاق میافتد، اما جنین تشکیل نمیشود. در نتیجه پوسته رشد میکند ولی مغزی برای پر شدن داخل آن وجود ندارد. به این حالت میتوان نوعی پارتنوکارپی نسبت داد؛ یعنی تشکیل میوه بدون ایجاد جنین طبیعی. مطالعات فیزیولوژیک پسته نشان دادهاند که این فرآیند یکی از مسیرهای ایجاد پستههای پوک است.
۲. لقاح انجام میشود، اما جنین بعداً سقط میشود
ممکن است گردهافشانی و لقاح با موفقیت انجام شده باشد، اما جنین جوان در ادامه رشد از بین برود. در این حالت نیز میوه روی درخت باقی میماند ولی مغز تشکیلشده و قابل برداشت نخواهد بود. بنابراین مشاهده پسته پوک در زمان برداشت، لزوماً به معنی این نیست که در زمان گلدهی گرده کافی وجود نداشته است. زمان وقوع اختلال اهمیت زیادی دارد.
نقش انتقال مواد غذایی؛ چرا بعضی جنینها ادامه رشد نمیدهند؟
تشکیل جنین فقط به وجود عناصر غذایی در خاک وابسته نیست؛ بلکه انتقال مؤثر آب و مواد فتوسنتزی به اندام در حال رشد نیز اهمیت دارد. مطالعات روی تخمک پسته نشان دادهاند که تغییرات در مسیر انتقال آوندی به سمت تخمک میتواند با سرنوشت جنین و تشکیل پسته دانهدار یا پوک ارتباط داشته باشد. به زبان ساده، ممکن است درخت از نظر ظاهری رشد مناسبی داشته باشد، اما اگر در مرحله حساس تشکیل و رشد جنین، انتقال آب و مواد فتوسنتزی به میوه کافی نباشد، رشد جنین متوقف شود.
رقابت میوهها برای مواد فتوسنتزی
یکی دیگر از عوامل مهم، تعادل منبع و مخزن (Source–Sink) است.
برگها منبع تولید مواد فتوسنتزی هستند و میوه و جنین بهعنوان مخزن مصرفکننده این مواد عمل میکنند. وقتی بار درخت بالا باشد، تعداد زیادی میوه همزمان برای دریافت مواد غذایی و کربوهیدرات رقابت میکنند. در چنین شرایطی، اگر توان تولید و انتقال مواد با میزان تقاضای میوهها هماهنگ نباشد، رشد بعضی جنینها میتواند متوقف شود. به همین دلیل در بررسی پوکی، نباید فقط به «کوددهی» نگاه کرد؛ باردهی درخت، سطح برگ، وضعیت آبیاری و توان فتوسنتزی درخت نیز باید همزمان بررسی شوند. تحقیقات جدید پسته نیز همچنان بر اهمیت دینامیک کربوهیدراتها و ارتباط آن با پوکی و رشد محصول تأکید دارند.
بور؛ فقط یک عنصر برای گلدهی نیست
بور معمولاً بهعنوان عنصر مؤثر در گلدهی و گردهافشانی شناخته میشود، اما نقش آن فراتر از این مرحله است. بور در زندهمانی و عملکرد گرده، رشد لوله گرده و فرآیندهای مرتبط با تشکیل و رشد جنین نقش دارد. کمبود آن میتواند هم قبل از لقاح و هم بعد از لقاح، بر موفقیت تشکیل بذر اثر بگذارد. بنابراین مصرف بور باید بر اساس آزمون خاک، برگ، سابقه باغ و زمان مصرف مناسب مدیریت شود؛ افزایش بیرویه دوز بور راهحل پوکی نیست.
آیا گردوغبار هم میتواند باعث پوکی شود؟
این موضوع برای باغهای مناطق خشک بسیار جالب است.
پژوهش USDA نشان داده است که گردوغبار در زمان گلدهی میتواند زندهمانی گرده و کیفیت کلاله را کاهش دهد و در نتیجه تشکیل میوه را مختل کند. در آزمایشها، آلودگی گرده و گل با گردوغبار با افزایش پارتنوکارپی و سقط جنین همراه بوده است. بنابراین شرایط محیطی هنگام گلدهی را نباید فقط از نظر دما بررسی کرد؛ بارندگی، گردوغبار و شرایط مؤثر بر انتقال گرده نیز اهمیت دارند.
پس برای کاهش پوکی پسته چه کار کنیم؟
مدیریت پوکی باید مرحلهمحور باشد، نه اینکه فقط بعد از مشاهده پستههای پوک به فکر افزایش کوددهی بیفتیم.
مهمترین اقدامات عبارتاند از:
- تأمین گرده کافی و هماهنگی مناسب ارقام نر و ماده
- مدیریت تنش آبی، بهخصوص در مراحل حساس رشد میوه
- حفظ سطح برگ و توان فتوسنتزی درخت
- جلوگیری از باردهی بیش از ظرفیت درخت
- تأمین متعادل عناصر غذایی، بهویژه بور در صورت وجود کمبود
- کاهش عوامل مختلکننده گردهافشانی در زمان گلدهی
- بررسی وضعیت تغذیهای و آبی باغ با آزمون خاک و برگ به جای کوددهی کورکورانه
جمعبندی
پوکی پسته یک اتفاق واحد نیست؛ یک فرآیند چندمرحلهای است. ممکن است مشکل از گردهافشانی و لقاح شروع شود، ممکن است جنین بعد از تشکیل سقط شود یا در مراحل بعدی، به دلیل اختلال در تأمین آب و مواد فتوسنتزی، رشد آن متوقف شود.
منابع مقاله
1. Polito, V. S. (1999). Seedlessness and Parthenocarpy in Pistacia vera L.: Temporal Changes in Patterns of Vascular Transport to Ovules. Annals of Botany, 83(4), 363–368.
این مقاله برای بخش پارتنوکارپی، انتقال آوندی به تخمک و ارتباط آن با پسته پوک منبع بسیار خوبی است.
2. Crane, J. C. (1975). The Role of Seed Abortion and Parthenocarpy in the Production of Blank Pistachio Nuts as Affected by Rootstock. Journal of the American Society for Horticultural Science, 100(3), 267–270.
منبع مهم برای توضیح سقط جنین و پارتنوکارپی بهعنوان دو عامل تشکیل پسته پوک.
3. Zhang, L., Banuelos, G. S., Wallis, C. M., Beede, R. H., & Ferguson, L. (2019). Dust interferes with pollen-stigma interaction and fruit set in pistachio (Pistacia vera cv. Kerman). HortScience, 54(11), 1967–1971.
برای بخش تأثیر گردوغبار بر گرده، کلاله، تشکیل میوه و افزایش پستههای پوک.
4. Karimi, H. R., & Zeraatkar, H. (2016). Effects of Artificial Pollination Using Pollen Suspension Spray on Nut and Kernel Quality of Pistachio Cultivar Owhadi. International Journal of Fruit Science, 16(2), 171–181.
مناسب برای بخش گردهافشانی، تشکیل میوه و نقش بور در فرآیندهای مرتبط با گرده.
5. Brown, P. H., Ferguson, L., & Picchioni, G. (1990). The Role of Boron in Flowering and Fruit Set. HortScience, 25(9), 1161.
برای بخش نقش بور در جوانهزنی گرده و تشکیل میوه پسته.
6. Ferguson, L. (2024). Statewide Pistachio Day – Presentation on pistachio production and boron.
منبع آموزشی دانشگاه کالیفرنیا برای نقش بور در جوانهزنی گرده، رشد لوله گرده، تشکیل میوه و کاهش سقط جنین.
